Εκπαίδευση - Μίλα στο Σκύλο σου

Πώς να εκπαιδεύσω τον σκύλο μου; Παραδοσιακά ή θετικά;

Ηλίας Ραϋμόνδης, Ειδικός στην Επικοινωνία μεταξύ Σκύλων και Ανθρώπων

Πώς να εκπαιδεύσω τον σκύλο μου;

Η εκπαίδευση του σκύλου μας είναι μια πολύ ιδιαίτερη διαδικασία. Υπάρχουν πολλές θεωρίες, φιλοσοφίες και απόψεις πάνω στο πώς, το πότε και το γιατί… Πώς λοιπόν μπορούμε να μάθουμε ποια είναι η καλύτερη επιλογή για εμάς, τον σκύλο και την οικογένειά μας;

Για να σας δώσω μία σωστή και ολοκληρωμένη απάντηση πρέπει να σας εξηγήσω τα είδη της εκπαίδευσης, τη φιλοσοφία του και ίσως, κάποιες από τις τεχνικές τους. Ας τα πάρουμε με τη σειρά…

  • Τι είναι εκπαίδευση;

Η Καλλιέργεια των διανοητικών ή/και σωματικών ικανοτήτων και δεξιοτήτων ενός πλάσματος το οποίο επιτυγχάνεται με συστηματική διδασκαλία και άσκηση.

Πώς επιτυγχάνεται;

Γεγονός 1

 Όλα τα ζωντανά πλάσματα θέλουμε να καλύψουμε τις ανάγκες μας. Στην πορεία για να επιτευχθεί αυτό, συναντάμε καταστάσεις που μας προκαλούν ευχαρίστηση (ηδονή) και καταστάσεις που μας προκαλούν δυσαρέσκεια (σωματικό ή ψυχολογικό πόνο). Όπως είναι λογικό, όλα τα υγιή πλάσματα επιδιώκουμε να επαναλάβουμε τις καταστάσεις που μας προκαλούν ηδονή και να αποφεύγουμε τις καταστάσεις που μας προκαλούν πόνο.

Με το Γεγονός 1 σαν βάση και με το πέρασμα των αιώνων, ο άνθρωπος άρχισε να αναπτύσσει διάφορες μεθόδους εκπαίδευσης.
Στη σημερινή εποχή έχουμε καταλήξει ότι η εκπαίδευση είναι ένα νόμισμα και όπως όλα τα νομίσματα, έχει δύο όψεις. 
Από τη μία έχουμε την Τιμωρία (Punishment), που σκοπός της είναι να μειώσει ανεπιθύμητες συμπεριφορές και από την άλλη, την Ενθάρρυνση (Reinforcement) που σκοπός της είναι να ενισχύσει τις επιθυμητές συμπεριφορές.

Γεγονός 2

Με τον όρο «συμπεριφορά» εννοούμε το σύνολο ενεργειών ή εκδηλώσεων με τις οποίες ένα άτομο αντιδρά στα ερεθίσματα που λαμβάνει

Ενθάρρυνση και Τιμωρία

Με τη σειρά τους, οι δύο πλευρές του νομίσματός της εκπαίδευσης, χωρίζονται σε δύο, τελευταίες, υποκατηγορίες… Τη Θετική (Positive, +) και την Αρνητική (Negative, -).

Έτσι λοιπόν έχουμε:
Θετική Τιμωρία (Positive Punishment), η οποία συμβολίζεται και με το +P
Αρνητική Τιμωρία (Negative Punishment), η οποία συμβολίζεται και με το -P.

Επίσης έχουμε: 
Θετική Ενίσχυση (Positive Reinforcement), η οποία συμβολίζεται και με το +R. 
Αρνητική Ενίσχυση (Negative Reinforcement), η οποία συμβολίζεται και με το -R.

Υπενθυμίζω ότι ο σκοπός της Τιμωρίας είναι να ελαττώσει μία συμπεριφορά, ενώ τις Ενίσχυσης είναι να την αυξήσει. Η διαφορά μεταξύ του Θετικού και Αρνητικού, έχει να κάνει τον τρόπο που ο εκπαιδευτής διαχειρίζεται τις καταστάσεις ώστε: 

  • Να αυξήσει ή να μειώσει συμπεριφορές.
  • Να βοηθήσει τον εκπαιδευόμενο να καλλιεργήσει τις πνευματικές ή/και σωματικές του ικανότητες – δεξιότητες.
Εκπαίδευση - Μίλα στο Σκύλο σου

Γεγονός 3

Η διαδικασία της εκπαίδευσης επηρεάζεται από πολλές παραμέτρους (εκπαιδευτής, εκπαιδευόμενος, φυσικό και κοινωνικό περιβάλλον, συναισθήματα και ψυχολογική κατάσταση του εκπαιδευόμενου).

Όσο καλύτερα ο εκπαιδευτής ελέγχει (ή βοηθά τον εκπαιδευόμενο να ελέγξει) αυτές τις παραμέτρους, τόσο ευκολότερα ο εκπαιδευόμενος κατανοεί και ανταποκρίνεται.

Ιδανικά, κάθε εκπαιδευόμενος ξεκινά την εκπαίδευση του σε ένα χώρο με ελεγχόμενο περιβάλλον (τάξη). Όσο ο εκπαιδευόμενος προοδεύει, τόσο λιγότερο ελεγχόμενο περιβάλλον χρειάζεται.

Προσθέτω (+Positive) και αφαιρώ (-Negative)

Τι;

Οτιδήποτε (αν και με κάποια δε συμφωνώ και θα εξηγήσω παρακάτω γιατί).
Φαγητό, νερό, χάδια… Φωνές, χτυπήματα, τραβήγματα… Νερό, χώμα, πέτρες, παιχνίδια, δραστηριότητες… 
Πραγματικά, τα πράγματα που μπορούμε να προσθέσουμε ή να αφαιρέσουμε είναι ατελείωτα. Περιορίζονται μόνο από τις γνώσεις, την εμπειρία και την ευρηματικότητά μας…

Ωστόσο, ότι αφαιρούμε ή προσθέτουμε στον χώρο θα πρέπει (τουλάχιστον στα αρχικά στάδια της εκπαίδευσης):

  • να επηρεάζει άμεσα τον εκπαιδευόμενο
  • να έχει συνέπεια
  • να έχει τη σωστή ένταση
  • να εμφανιστεί με τέτοιον τρόπο που ο εκπαιδευόμενος να μπορεί να κάνει τον συσχετισμό με την συμπεριφορά.

Αν αυτά που προσθέτουμε ή αφαιρούμε στον χώρο επηρεάζουν τον εκπαιδευόμενο άμεσα, ευχάριστα (ηδονή), με συνέπεια και σωστό τρόπο, ο μαθητευόμενος, συνειδητά ή υποσυνείδητα, θα αναπτύξει την τάση να επαναλάβει την συμπεριφορά που του προσέφερε την ευχαρίστηση (ηδονή).
Το ίδιο ισχύει και με την τιμωρία. Η διαφορά είναι ότι η τιμωρία αντί για ευχαρίστηση (ηδονή) προκαλεί δυσαρέσκεια (σωματικό ή ψυχολογικό πόνο) και ο εκπαιδευόμενος, συνειδητά ή υποσυνείδητα, αναπτύσσει  την τάση να αποφεύγει την συμπεριφορά που την προκαλεί.

Πώς;

Όπως ήδη αναφέραμε παραπάνω, οτιδήποτε και αν προσθέτουμε ή αφαιρούμε από τον χώρο θα πρέπει (τουλάχιστον στα αρχικά στάδια) να πληρεί τέσσερεις προϋποθέσεις: αμεσότητα, συνέπεια, ένταση και τρόπο.

Αμεσότητα

Ιδιαίτερα στα αρχικά στάδια της εκπαίδευσης ο σκύλος θα συνδυάσει την επιβράβευση ή την τιμωρία με αυτό που έκανε τη στιγμή που την έλαβε (ίσως και με ένα ή δύο δευτερόλεπτα νωρίτερα).

Οτιδήποτε διαφορετικό απλά τον μπερδεύει

Σε πιο προχωρημένα στάδια μπορούμε να έχουμε λέξεις ή σήματα που θα ενημερώνουν το σκύλο ότι αυτό που κάνει τη συγκεκριμένη στιγμή μας αρέσει (και για αυτό θα ανταμειφθεί αργότερα) ή ότι αυτό που κάνει τη συγκεκριμένη στιγμή δεν μας αρέσει (και αν το συνεχίσει θα υπάρχουν επιπτώσεις, πχ θα σταματήσει βόλτα, θα βγει έξω, θα σου πάρω το παιχνίδι…).

Τέτοιες λέξεις ή σήματα μπορεί να είναι οι λέξεις ναι ή όχι, ο ήχος ενός κλίκερ ή τα παλαμάκια, ό τρόπος που τον κοιτάμε (αρκεί να μας βλέπει για να το καταλάβει).
Ωστόσο, για να μπορεί ο σκύλος μας να ανταπεξέλθει σε όλα αυτά πρέπει να ξεκινήσουμε από την αρχή, διαφορετικά είναι σαν να ζητάμε από ένα παιδί τριών χρονών να μας πει πόσο κάνει το 12 στο τετράγωνο και να τσαντιζόμαστε επειδή δεν ανταποκρίνεται.

Συνέπεια

Συνέπεια, συνέπεια, συνέπεια. Αν ζητάμε από το σκύλο μας να έρθει κοντά μας (Έλα) και κάποιες φορές του δίνουμε ένα μεζεδάκι, κάποιες δεν κάνουμε τίποτα και κάποιες τον σβερκώνουμε και τον δένουμε ή τον μαλώνουμε, τι νόημα θα έχει για αυτόν η λέξει «Έλα»; Σε όλα τα στάδια θα πρέπει να έχουμε συνέπεια.

Πώς να εκπαιδεύσω τον σκύλο μου; Παραδοσιακά ή θετικά;

Ένταση

Οτιδήποτε και αν προσθέτουμε ή αφαιρούμε θα πρέπει να έχει την σωστή ένταση. 
Αν είναι πολύ δυνατό μπορεί να πυροδοτήσει εκρήξεις ενθουσιασμού, οργής και φόβου.
Αν είναι αδύναμο ο σκύλος μπορεί να το αγνοήσει ή να το παρεξηγήσει. 
Ο κάθε σκύλος έχει διαφορετικά επίπεδα αντίδρασης σε κάθε ερέθισμα. Η δουλειά του εκπαιδευτή είναι να μπορεί να διαβάσει το σκύλο και να προσαρμόζει την ένταση αναλόγως (κατά τη γνώμη μου, χωρίς το παραμικρό ίχνος βίας).

Τρόπος

Μπορεί να είμαστε άμεσοι, συνεπείς και με σωστή ένταση, παρόλα αυτά, ο τρόπος μας να είναι λάθος. Αν ο σκύλος μας λερώνει μέσα στο σπίτι και τη στιγμή που κάνει την ανάγκη του εμείς του βάλουμε τις φωνές το πιο πιθανό που θα καταλάβει είναι ότι δεν θέλουμε να κάνει την ανάγκη του μπροστά μας (θα πηγαίνει σε άλλα δωμάτια ή θα κρύβεται κάτω από τραπέζια ή πίσω από καναπέδες).

Μπορείς να του φωνάζουμε ακριβώς τη σωστή στιγμή (ακρίβεια), κάθε φορά (συνέπεια), με τον κατάλληλό τόνο (ένταση) αλλά ο τρόπος μας να είναι λάθος.
Δεν τον βοηθάμε να καταλάβει ότι δεν θέλουμε να λερώνει μέσα στο σπίτι (αν έχετε τέτοιο πρόβλημα διαβάστε το «λερώνει εκεί που δεν πρέπει»).

Που;

Όπως ήδη έχουμε αναφέρει, όλα ξεκινάνε από μια τάξη (ελεγχόμενο περιβάλλον).
Το ίδιο ισχύει και για εμάς τους ανθρώπους. Για δοκιμάστε να μάθετε ένα παιδί 4 ή 5 χρονών να μετράει σε μια παιδική χαρά ή την ώρα που παίζει η αγαπημένη του εκπομπή στην τηλεόραση… 
Πάντα ξεκινάμε από ένα ήρεμο περιβάλλον χωρίς ερεθίσματα που μπορεί να αποσπάσουν την προσοχή του εκπαιδευόμενου.

Σκοπός

Σκοπός της εκπαίδευσης δεν είναι να κάνει τον εκπαιδευόμενο ρομπότ αλλά να ενισχύσει τις νοητικές/σωματικές του ικανότητες/δεξιότητες  και να τον διδάξει ότι οι συμπεριφορές του έχουν συνέπειες που επηρεάζουν τον χώρο και τα πλάσματα γύρω μας. 
Από αυτή τη διαδικασία δεν επηρεάζεται μόνο ο εκπαιδευόμενος αλλά και ο εκπαιδευτής. Ο απώτερος σκοπός της εκπαίδευσης είναι ο εκπαιδευτής και ο εκπαιδευόμενος να αναπτύξουν μια καλύτερη εκδοχή του εαυτού τους.

Πραγματικότητα

Όπως έχουμε καταλήξει η εκπαίδευση είναι ένα νόμισμα και, όπως όλα τα νομίσματα έχει δύο όψεις (Ενθάρρυνση (Reinforcement, R) και  Τιμωρία (Punishment, P)) και η κάθε όψη χωρίζεται σε δύο τελευταία μέρη το θετικό (Positive, +) και το αρνητικό (Negative, -).

Η Ενθάρρυνση (Reinforcement) αυξάνει την εμφάνιση μίας συμπεριφοράς.
Η Τιμωρία (Punishment) μειώνει την εμφάνιση μίας συμπεριφορά.
Το θετικό (Positive) προσθέτει κάτι στη «εξίσωση».
Το αρνητικό (Negative) αφαιρεί κάτι από την «εξίσωση».

Ας δούμε μερικά παραδείγματα στην καθημερινότητά μας.

Θετική Τιμωρία (Positive Punishment, +P).

Μπαίνουμε στο αυτοκίνητο και ξεκινάμε χωρίς τη ζώνη ασφαλείας. Λίγα μέτρα μετά ο βομβητής αρχίζει να χτυπά.
Συμπέρασμα: Ξεκινήσαμε χωρίς τη ζώνη ασφαλείας.
Τιμωρία: Ο ενοχλητικός ήχος του βομβητή ξεκινά.
Γίνεται (προστίθεται) κάτι δυσάρεστο (+P) επειδή δε φορέσαμε τη ζώνη. Η τάση να μην φοράμε τη ζώνη ασφαλείας πριν να ξεκινήσουμε μειώνεται.

Αρνητική Ενθάρρυνση (Negative Reinforcement)

Ο βομβητής της ζώνης ασφαλείας του αυτοκινήτου χτυπά ενοχλητικά γιατί δε βάλαμε τη ζώνη. Φοράμε τη ζώνη: Ο ενοχλητικός ήχος σταματά.
Συμπέρασμα: Φοράμε τη ζώνη.
Ενθάρρυνση: Σταματά ο ενοχλητικός ήχος.
Αφαιρείται κάτι δυσάρεστο (ο ενοχλητικός ήχος) μόλις φοράμε τη ζώνη ασφαλείας (-R).
Η τάση να φοράμε τη ζώνη ασφαλείας αυξάνεται.

Γεγονός 4

Ότι προσθέτουμε ή αφαιρούμε στον χώρο πρέπει να έχει σωστή ένταση,
διαφορετικά μπορεί να μας αφήσει αδιάφορους (χαμηλή ένταση).

Η ένταση εξαρτάται από τον εκπαιδευόμενο.

Κάποιοι θα αγνοήσουν τον Βομβητή, ενώ κάποιοι θα σπεύσουν να βάλουν τη ζώνη με τον πρώτο βόμβο. την εκπαίδευση του σε ένα χώρο με ελεγχόμενο περιβάλλον (τάξη). Όσο ο εκπαιδευόμενος προοδεύει, τόσο λιγότερο ελεγχόμενο περιβάλλον χρειάζεται.

Αρνητική Τιμωρία (Negative Punishment)

Παρκάρουμε κάπου που δεν επιτρέπεται: Η τροχαία μας αφαιρεί της πινακίδες.
Συμπέρασμα: Παρκάρουμε κάπου που δεν πρέπει.
Τιμωρία: Μας αφαιρούν κάτι ευχάριστο, την δυνατότητα να μετακινούμε το αυτοκίνητό μας (-P).
Η τάση να παρκάρουμε εκεί που δεν επιτρέπεται, μειώνεται.

Γεγονός 4α

Αν αυτό που αφαιρούμε (ή προσθέτουμε) έχει μεγάλη ένταση για τον εκπαιδευόμενο μπορεί να προκαλέσει έκρηξη οργής (ενθουσιασμού ή φοβίας). Πολλοί θα τσαντιστούμε μόνο και μόνο που διαβάσαμε το παράδειγμα.

Γεγονός 4β

Συνέπεια. Κάθε φορά που έχουμε μία συμπεριφορά (παρκάρουμε κάπου που δεν επιτρέπεται) πρέπει να υπάρχει συνέπεια (κλήση, αφαίρεση πινακίδων, κατάσχεση). Αν δεν υπάρχει συνέπεια αγνοούμε αυτό που προσπαθούν να μας μάθουν. Εκτός και αν η ένταση της τιμωρίας είναι τόσο μεγάλη που να προκαλέσει φοβία παροδικά ή μόνιμα.

Γεγονός 4γ

Η φοβία μπορεί να μπλοκάρει τη συμπεριφορά αλλά είναι ανεξέλεγκτή, χαλάει τη σχέση δασκάλου μαθητή και, τις περισσότερες φορές, προκαλεί αλλά προβλήματα…

Θετική Ενίσχυση (Positive Reinforcement).

Όπως λέει και η διαφήμιση της ΙΟΝ, για μια ΙΟΝ Αμυγδάλου:

  • Κοιμήθηκες μεσημέρι.
  • Κάθισες ήσυχος σε εκείνη την επίσκεψη.
  • Φόρεσες τα καλά σου…

Συμπέρασμα. Όλα τα παραπάνω…
Ενίσχυση. Πήρες ΙΟΝ αμυγδάλου.
Η τάση να κάνεις όλα τα παραπάνω αυξάνεται (+R).

Επανερχόμαστε στο θέμα μας… Πώς να εκπαιδεύσω τον Σκύλο μου. Θετικά ή Αρνητικά;
Γενικά, όταν λέμε «Θετικός εκπαιδευτής» εννοούμε κάποιον που, κατά κύριο λόγο, δε χρησιμοποιεί Τιμωρία, εκπαιδεύει με Ενίσχυση. Και, όταν λέμε «Παραδοσιακός Εκπαιδευτής» εννοούμε κάποιον που, κατά κύριο λόγο, εκπαιδεύει με την Τιμωρία.
Στην πραγματικότητα, οι έννοιες της Τιμωρίας και της Ενίσχυσης είναι τόσο λεπτές που, πολλές φορές, εξαρτώνται από την οπτική γωνία που τις βλέπεις.

Παράδειγμα

Έχουμε μία λιχουδιά και χρησιμοποιώντας διάφορες τεχνικές, βάζουμε τον σκύλο μας να κάτσει και αμέσως του τη δίνουμε (+R). 
Όμως, αν δεν κάτσει, δεν του τη δίνουμε. Αυτό μπορεί να ερμηνευτεί και σαν Αρνητική Τιμωρία (-P).
Αν ρωτάτε τη γνώμη μου, η επιλογή για το αν θα χρησιμοποιήσετε παραδοσιακή ή θετική μέθοδο εκπαίδευσής εξαρτάται από τις ικανότητες, τις γνώσεις και την συνείδηση του εκπαιδευτή που τις εφαρμόζει και όχι από το είδος.

Η ουσία είναι να χρησιμοποιούμε όσο το δυνατόν λιγότερη (αν μπορούμε και καθόλου) ΒΙΑ.

Βία

Η  (υλική ή ψυχική) πίεση που ασκεί κάποιος επάνω σε κάποιον άλλο
για να του επιβάλει τη δική του θέληση

Έχω δει ανθρώπους να χρησιμοποιούν θετικές τεχνικές εκπαίδευσης και λόγω έλλειψης γνώσης, εμπειρίας ή/και συνείδησης, να το κάνουν με βία. Έχω δει ανθρώπους να χρησιμοποιούν παραδοσιακές τεχνικές εκπαίδευσης και να το κάνουν με τόση προσοχή και ταλέντο που να μη θεωρείται βία

Το σημαντικό είναι να ΜΗ στείλετε το σκύλο σας για εκπαίδευση αλλά ο εκπαιδευτής να μάθει εσάς. Εσείς θα ζήσετε με το σκύλο σας! Η δική σας σχέση πρέπει να ενισχυθεί! 
Αν την εκπαίδευση την κάνει ο εκπαιδευτής, ο σκύλος θα αναπτύξει σχέση μαζί του (δείτε «Το τίμημα του να στείλεις το σκύλο σου για εκπαίδευση»).
Θα έχετε χάσει την ευκαιρία να αποκτήσετε τις απαραίτητες γνώσεις και ικανότητες που χρειάζεστε για να μπορείτε να τον καθοδηγήσετε/βοηθήσετε για όλη την υπόλοιπη ζωή του.

Η μόνη μου ένσταση είναι ότι η Παραδοσιακή Εκπαίδευση και οι τεχνικές της χρειάζονται περισσότερο χρόνο, εξάσκηση και σωματική δύναμη για να της κατακτήσει και να τις εφαρμόσει κάποιος (ο ιδιοκτήτης). Επίσης, σε περίπτωση λάθους οι πιθανότητες ο σκύλος να εκδηλώσει οργή (επιθετικότητα) ή φοβία είναι μεγαλύτερες.
Γνωρίζω να εκπαιδεύω και Θετικά και Παραδοσιακά, ωστόσο, έχω εγκαταλείψει την παραδοσιακή προσέγγιση καθώς η Θετική είναι πιο εύκολο να γίνει κατανοητή και να εφαρμοστεί από τους ιδιοκτήτες.

Πώς να εκπαιδεύσω τον σκύλο μου; Παραδοσιακά ή θετικά;

Μίλα στο Σκύλο σου, Θετική προσέγγιση στην Εκπαίδευση και Φιλοξενία Σκύλων

Σας άρεσε αυτό το άρθρο;

Share on facebook
Μοιραστείτε το στο Facebook
Share on twitter
Μοιραστείτε το στο Twitter